साँखु काठमाण्डौं । मध्यपूर्वमा चर्किंदै गएको अमेरिका–इरान तनावबीच युद्ध अन्त्यतर्फ उन्मुख हुन सक्ने संकेत देखिएको छ। तेल बोकेका दुई चिनियाँ पानीजहाज बुधबार ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ पार गरेर बाहिरिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा तनाव कम हुने अपेक्षा बढेको हो। यस घटनासँगै कच्चा तेलको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यमा समेत उल्लेख्य गिरावट आएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।
अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump ले मंगलबार युद्ध “धेरै चाँडै समाप्त हुन सक्ने” बताएका थिए। त्यस्तै अमेरिकी उपराष्ट्रपति JD Vance ले पनि इरानसँग भइरहेको वार्तामा सकारात्मक प्रगति भइरहेको संकेत दिएका छन्। यही पृष्ठभूमिमा इराकी तेल बोकेका दुई चिनियाँ ट्यांकर सुरक्षित रूपमा हर्मुजबाट बाहिरिएपछि बजार र कूटनीतिक वृत्तमा आशा थपिएको हो।
यसअघि ट्रम्प प्रशासनले इरानमाथि सैन्य आक्रमणको तयारी लगभग अन्तिम चरणमा पुर्याएको थियो। अमेरिकी सञ्चारमाध्यम एक्सियससँगको कुराकानीमा ट्रम्पले इरानले “अझ राम्रो प्रस्ताव” नल्याए पहिलेभन्दा कडा कारबाही गरिने चेतावनी दिएका थिए। त्यसपछि इरानले संशोधित शान्ति प्रस्ताव अमेरिकालाई पठाएको बताइएको छ। यद्यपि उक्त प्रस्तावको विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन। ट्रम्पले भने प्रस्तावलाई “अपर्याप्त” भएको प्रतिक्रिया दिएका छन्।
तर, साउदी अरब, कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) का शीर्ष नेतृत्वको आग्रहपछि अमेरिका तत्काल आक्रमणबाट पछि हटेको खुलासा भएको छ। ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मार्फत कतारका अमिर, साउदी क्राउन प्रिन्स र युएईका राष्ट्रपतिले सैन्य कारबाही रोक्न आग्रह गरेको बताएका थिए। उनले अहिले गम्भीर वार्ता जारी रहेको र “सबै पक्षलाई स्वीकार्य हुने सम्भावित सम्झौता” का लागि प्रयास भइरहेको उल्लेख गरेका छन्।
ह्वाइट हाउसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले आफू “कारबाही सुरु गर्ने निर्णय लिनुभन्दा एक घण्टा मात्र टाढा” रहेको दाबी गरेका थिए। यद्यपि इरानले पर्याप्त लचकता नदेखाए सैन्य विकल्प अझै खुला रहेको संकेत पनि उनले दिएका छन्।
तनाव बढेसँगै इरानले विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील जलमार्गमध्ये एक मानिने ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा कडा नियन्त्रण लागू गरेको थियो। यो समुद्री मार्गबाट विश्वको करिब २५ प्रतिशत कच्चा तेल तथा झन्डै २० प्रतिशत प्राकृतिक ग्यास ओसारपसार हुने गर्छ। जलमार्ग अवरुद्ध भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेल आपूर्ति प्रभावित बनेको थियो भने मूल्य आकासिन थालेको थियो।
सुरुआतमा इरानले आफ्ना तेल ट्यांकरलाई मात्र सहज आवतजावत गर्न दिएको थियो। अन्य देशका जहाजलाई रोकिने वा महँगो शुल्क तिरेपछि मात्र अनुमति दिने नीति लिइएको बताइएको छ। यसबाट युद्धकै बीच इरानको आम्दानी बढेको विश्लेषण गरिएको थियो।
तर पाकिस्तानमा भएको पछिल्लो वार्ता असफल भएपछि अमेरिकाले पनि अप्रिल १३ देखि हर्मुज क्षेत्रमा इरानमाथि नाकाबन्दी कडा बनाएको बताइएको छ। त्यसपछि समुद्री मार्ग लगभग ठप्पजस्तै बनेको थियो। अहिले आपूर्ति भइरहेको अधिकांश तेल पहिले नै हर्मुज पार गरिसकेका जहाजबाट आएको जनाइएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यदि तनाव फेरि बढ्यो र हर्मुज लामो समय अवरुद्ध रह्यो भने विश्वव्यापी ऊर्जा संकट थप गहिरिन सक्छ। त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, यातायात, उत्पादन क्षेत्र तथा विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्ने चेतावनी पनि दिइएको छ।
तर बुधबार चिनियाँ ट्यांकरहरू सुरक्षित रूपमा हर्मुजबाट बाहिरिन सफल हुनु र अमेरिका–इरानबीच वार्ता जारी रहनुले तत्काल युद्धको जोखिम केही कम भएको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।
