शंखरापुर, काठमाडौं — नेवार समुदायको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व गुन्हुपुन्ही अर्थात् जनैपूर्णिमा आज शंखरापुरको ऐतिहासिक साँखु नगरीमा आफ्नै मौलिक परम्परा, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक विधिअनुसार मनाइँदैछ। पर्वका अवसरमा साँखुका विभिन्न देवस्थलमा बिहानैदेखि भक्तजनको चहलपहल बढेको छ भने मणिचूड र नगरकोटस्थित टिचा दहतर्फ जाने तीर्थयात्रीको आवागमनले क्षेत्र थप धार्मिकमय बनेको छ।
गुन्हुपुन्ही नेवार समुदायका लागि जनै परिवर्तन, क्वाँटी सेवन र पारिवारिक जमघटको पर्व मात्र होइन, साँखुका लागि भने प्राचीन धार्मिक परम्परा, तीर्थयात्रा र सांस्कृतिक सहअस्तित्वको जीवन्त पर्वसमेत हो। पुस्तौँदेखि चलिआएका स्थानीय धार्मिक संस्कार आज पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ निरन्तर छन्।
ज्योतिर्लिङ्गेश्वरमा बिहानैदेखि डोरो बाँध्ने भक्तजन
गुन्हुपुन्हीका दिन बिहानैदेखि भक्तजनहरू साँखुको प्राचीन ज्योतिर्लिङ्गेश्वर महादेवस्थानमा पुग्ने गर्दछन्। यहाँ महादेवको दर्शन तथा पूजाआजा गरी हातमा डोरो बाँध्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ। डोरो बाँधेर महादेवको आराधना गर्दा सुख, शान्ति, दीर्घायु तथा पारिवारिक कल्याण प्राप्त हुने जनविश्वास छ।
शंखरापुर नगरपालिका–७, सक्व टोलमा रहेको ज्योतिर्लिङ्गेश्वर महादेवलाई प्राचीन धार्मिकस्थलका रूपमा लिइन्छ। गोरखापत्रमा प्रकाशित विवरणअनुसार यसलाई लिङ्गपुराणमा वर्णित ज्योतिर्लिङ्गेश्वरसँग सम्बन्धित मानिन्छ र नेपालका ६४ शिवलिङ्गमध्ये एकका रूपमा समेत श्रद्धापूर्वक लिइन्छ।
ज्योतिर्लिङ्गेश्वर परिसरमा महादेवसँगै विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति तथा प्राचीन सम्पदासमेत रहेकाले यो स्थान साँखुको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित छ।
बज्रयोगिनी माताको गुला धर्मले साँखुको सांस्कृतिक जीवनमा छुट्टै रौनक
साँखुको धार्मिक जीवनमा हिन्दू परम्परासँगै बज्रयानी बौद्ध संस्कृतिको पनि विशिष्ट स्थान छ। गुन्हुपुन्हीको अवसरमा बज्रयोगिनी माताको गुला धर्मअन्तर्गत परम्परागत बाजागाजासहित धार्मिक परिक्रमा गर्ने प्रचलन आज पनि यथावत् छ।
गुला धर्मका क्रममा भक्तजन तथा स्थानीय धार्मिक समूहहरू परम्परागत बाजा बजाउँदै विभिन्न देवस्थलको परिक्रमा गर्ने गर्दछन्। यसले साँखुको प्राचीन सांस्कृतिक जीवनमा हिन्दू र बज्रयानी परम्पराबीच रहेको सहअस्तित्वलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।
साँखु र बज्रयोगिनी क्षेत्र नेवार समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको क्षेत्र हो। बज्रयोगिनी मन्दिरलाई हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीको साझा तीर्थका रूपमा लिइने गरेको विभिन्न विवरणमा उल्लेख छ।
मणिचूडमा जनैपूर्णिमाको विशेष मेला
गुन्हुपुन्हीका दिन साँखुबाट मणिचूड दहतर्फ मेला भर्न जाने परम्परा साँखु क्षेत्रको अर्को विशिष्ट धार्मिक पहिचान हो। मणिचूड दह प्राकृतिक सौन्दर्यका साथै धार्मिक आस्थाको केन्द्रका रूपमा परिचित छ। जनैपूर्णिमाका दिन यहाँ मेला लाग्ने परम्परा रहेको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ।
स्थानीय धार्मिक विश्वासमा मणिचूडलाई महादेवको बासस्थानका रूपमा समेत श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ। मणिचूड दहसँग राजा मणिचूडले आफ्नो शिरमा रहेको मणि दान गरेको पौराणिक कथासमेत जोडिएको छ। यही धार्मिक आख्यानका कारण मणिचूड दहलाई पवित्र तीर्थस्थलका रूपमा लिने परम्परा रहेको छ।
मणिचूड क्षेत्रमा शिव–पार्वती मन्दिर तथा स्तुपसमेत रहेका छन्। दहलाई बज्रयोगिनी देवीसँग जोडिएको स्थानीय जनश्रुति पनि पाइन्छ।
टिचा दहमा पनि भक्तजनको भीड
साँखुबाट गुन्हुपुन्हीका दिन नगरकोटस्थित टिचा दहमा मेला भर्न जाने परम्परा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। स्थानीय जनविश्वासमा टिचा दहलाई पनि महादेवको बासस्थानका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। त्यसैले यस दिन भक्तजनहरू टिचा दह पुगेर स्नान, पूजा तथा जल अर्पण गरी धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्ने गर्दछन्।
मणिचूड र टिचा दह दुवै स्थानमा साँखु तथा आसपासका क्षेत्रका मात्र नभई भक्तपुर, कागेश्वरी, चाँगुनारायण, बागेश्वरी, नगरकोट, नाङ्लेभारे, मेलम्चीलगायतका स्थानबाट समेत भक्तजन आउने गर्दछन्। विभिन्न भूगोलबाट आउने श्रद्धालुको सहभागिताले गुन्हुपुन्हीका दिन यी दुवै स्थललाई विशेष धार्मिक गन्तव्यका रूपमा स्थापित गरेको छ।
गोसाइँकुण्ड र पाँचपोखरीसँग जोडिएको धार्मिक सम्बन्ध
स्थानीय धार्मिक परम्पराअनुसार गोसाइँकुण्ड, पाँचपोखरीलगायत महादेवका वासस्थान मानिएका तीर्थस्थलमा दर्शन तथा स्नान गरी फर्किएपछि मणिचूड र टिचा दहमा जल चढाउने चलन रहेको छ।
स्थानीयवासीका अनुसार यसलाई केवल सामान्य धार्मिक यात्रा नभई परम्परागत रूपमा पालना गरिँदै आएको महत्वपूर्ण संस्कारका रूपमा लिइन्छ। गोसाइँकुण्ड तथा पाँचपोखरीजस्ता महादेवसँग सम्बन्धित तीर्थस्थलको दर्शनपछि मणिचूड र टिचा दहमा जल चढाएपछि धार्मिक यात्रा पूर्ण हुने जनविश्वासका कारण पनि गुन्हुपुन्हीका दिन यहाँ भक्तजनको उल्लेख्य भीड लाग्ने गर्दछ।
यस परम्पराले साँखु क्षेत्रलाई काठमाडौं उपत्यकाका अन्य धार्मिक तीर्थस्थलसँग जोड्ने प्राचीन धार्मिक सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्दछ।
क्वाँटी, जनै र साँखुको मौलिक गुन्हुपुन्ही
नेवार समुदायमा गुन्हुपुन्हीका दिन विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसाएर तयार पारिएको क्वाँटी खाने परम्परा छ। नयाँ जनै धारण गर्ने, पूजा गर्ने तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीच डोरो बाँधेर सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्ने चलनसमेत रहँदै आएको छ।
तर साँखुमा गुन्हुपुन्हीको स्वरूप अझ फराकिलो छ। यहाँ ज्योतिर्लिङ्गेश्वरमा डोरो बाँध्ने, विभिन्न देवीदेवताका दर्शन गर्ने, बज्रयोगिनी माताको गुला धर्मअन्तर्गत परिक्रमा गर्ने तथा मणिचूड र टिचा दहतर्फ धार्मिक यात्रा गर्ने परम्पराले पर्वलाई छुट्टै मौलिकता दिएको छ।
साँखुको यही धार्मिक परम्परा यहाँको प्राचीन सांस्कृतिक जीवनको प्रतिबिम्बसमेत हो। एउटै पर्वमा हिन्दू धार्मिक संस्कार, बज्रयानी परम्परा, तीर्थयात्रा, सामुदायिक सहभागिता र स्थानीय जनविश्वासको सुन्दर संयोजन देखिनु साँखुको विशिष्ट सांस्कृतिक विशेषता हो।
परम्पराको संरक्षणमा नयाँ पुस्ताको भूमिका
आधुनिक जीवनशैली, तीव्र सहरीकरण र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका बीच पनि साँखुका बासिन्दाले गुन्हुपुन्हीका अवसरमा आफ्ना मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।
ज्योतिर्लिङ्गेश्वरमा डोरो बाँध्ने भक्तजनदेखि बज्रयोगिनीको गुला धर्ममा सहभागी हुने धार्मिक समूह, मणिचूड र टिचा दह पुग्ने तीर्थयात्री तथा विभिन्न देवस्थलमा दर्शन गर्ने स्थानीयवासीसम्मको सहभागिताले साँखुको गुन्हुपुन्हीलाई जीवन्त बनाएको छ।
यी परम्परा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई साँखुको इतिहास, सांस्कृतिक पहिचान, सामुदायिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको अमूर्त सम्पदा हुन्। त्यसैले यिनको संरक्षण, अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तामाझ हस्तान्तरण गर्नु स्थानीय समुदायका साथै सम्बन्धित निकायको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी बन्न पुगेको छ।
यसरी साँखुको गुन्हुपुन्ही जनै र क्वाँटीको पर्वमा मात्र सीमित नरही महादेवप्रतिको आस्था, बज्रयानी संस्कार, धार्मिक यात्रा, स्थानीय जनविश्वास र सामुदायिक एकताको संगम बनेर प्रत्येक वर्ष दोहोरिने गर्दछ।
मणिचूडको पवित्र दहदेखि नगरकोटको टिचा दहसम्म, ज्योतिर्लिङ्गेश्वर महादेवस्थानदेखि बज्रयोगिनी माताको धार्मिक परिक्रमासम्म फैलिएको यो परम्पराले साँखुको प्राचीन धार्मिक सभ्यताको निरन्तरता बोकेको छ। यही मौलिकता र जीवन्तताले गुन्हुपुन्हीलाई साँखुका लागि केवल एउटा पर्व नभई आफ्नो इतिहास, आस्था र पहिचानलाई पुनः सम्झने सांस्कृतिक अवसर बनाउँदै आएको छ।
