शंखरापुर, काठमाडौँ, भदौ ३१ गते ।
वर्षायामसँगै शंखरापुर नगरपालिकाका विभिन्न क्षेत्रमा पहिरो, भूक्षय र जमिन भासिने जोखिम बढिरहेका बेला कम लागतमा प्राकृतिक रूपमा ढलान संरक्षण गर्न सकिने भिटिभर घाँस (Vetiver Grass) को प्रयोगतर्फ ध्यान दिनुपर्ने देखिएको छ।
गहिरोसम्म फैलिने बाक्लो र बलियो जराका कारण भिटिभरलाई भूक्षय तथा ढलान स्थिरीकरणका लागि प्रभावकारी जैविक प्रविधिका रूपमा विश्वका विभिन्न मुलुकमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। विश्व बैंकको प्राविधिक दस्तावेजमा भिटिभरका जरा करिब तीन मिटरसम्म गहिराइमा पुग्न सक्ने र माटोका तहलाई आधारसँग बाँधेर ढलान सर्ने जोखिम घटाउन सहयोग गर्ने उल्लेख छ। यसको पात र डाँठले वर्षाको पानीको बहावको गति घटाई बगेर आउने माटोसमेत रोक्न सहयोग गर्छ।
‘जीवित पर्खाल’का रूपमा भिटिभर
भिटिभरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको गहिरो, बाक्लो र बलियो जराको प्रणाली हो। ढलानमा निश्चित दूरीमा समोच्च रेखा (कन्टुर) पछ्याएर बाक्लो बारका रूपमा रोप्दा जराले माटोलाई गहिराइसम्म बाँध्छ भने जमिनमाथिको भागले वर्षाको पानीको वेग कम गरी माटो बग्न नदिने प्राकृतिक अवरोधको काम गर्छ।
भिटिभर प्रविधिबारे उपलब्ध प्राविधिक अध्ययनहरूमा यसको जरा २ देखि ३.५ मिटरसम्म फैलिन सक्ने, तुलनात्मक रूपमा छिटो जरा विकास हुने र ढलानको सतही स्थायित्व बढाउन सहयोग गर्ने उल्लेख छ।
यसै कारण भिटिभरलाई कतिपय अवस्थामा **‘जीवित पर्खाल’**का रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। तर अत्यन्त ठूला, गहिरा वा जटिल भूगर्भीय पहिरोमा भने वनस्पति मात्र पर्याप्त नहुने र आवश्यकताअनुसार जलनिकास तथा इन्जिनियरिङ संरचनासँगै प्रयोग गर्नुपर्ने प्राविधिक मान्यता छ।
पहिरो रोकथाममा प्रमाणित जैविक प्रविधि
भिटिभरको प्रयोग केवल सैद्धान्तिक अवधारणा होइन। विश्व बैंकका विभिन्न प्राविधिक दस्तावेजमा सडक, रेलमार्ग, तटबन्ध तथा अन्य ढलानमा भूक्षय नियन्त्रण र स्थिरीकरणका लागि यसको प्रयोग उल्लेख गरिएको छ। भिटिभर प्रणालीले ढलानको सतही माटो बलियो बनाउनुका साथै वर्षाको पानीको बहाव र माटो बग्ने क्रम घटाउन सहयोग गर्ने देखिएको छ।
Vetiver Network International ले समेत भिटिभरलाई कम लागतको प्रकृतिमा आधारित भूक्षय तथा ढलान स्थिरीकरण प्रविधिका रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। यसको प्रयोग माटो संरक्षण, जल संरक्षण, प्रदूषित पानीको उपचार, भू–पुनर्स्थापना तथा पूर्वाधार संरक्षणसम्म विस्तार भएको छ।
शंखरापुरका जोखिमयुक्त वडामा उपयोगी हुन सक्ने
शंखरापुर नगरपालिकाका वडा नं. १, २, ३, ४, ५, ८ र ९ मा वर्षायाममा भूक्षय तथा पहिरोको जोखिम देखिँदै आएको अवस्थामा स्थानीय भूगोल र माटोको अवस्था अध्ययन गरी जोखिमयुक्त ढलानमा भिटिभरको व्यवस्थित परीक्षण तथा विस्तार गर्न सकिने स्थानीय विज्ञहरूको धारणा छ।
ठूला पहिरो नियन्त्रणका लागि कंक्रिट पर्खाल, ग्याबियन, रिटेनिङ वाललगायतका संरचनामा ठूलो रकम खर्च हुने अवस्थामा उपयुक्त स्थानमा भिटिभरजस्ता जैविक प्रविधि प्रयोग गर्दा कम लागतमा सतही भूक्षय नियन्त्रण र ढलान संरक्षण गर्न सकिने सम्भावना छ। Vetiver प्रणालीलाई जलनिकास र अन्य आवश्यक इन्जिनियरिङ उपायसँग समन्वय गरेर प्रयोग गर्दा यसको प्रभावकारिता अझ बढाउन सकिने प्राविधिक स्रोतहरूले जनाएका छन्।
माटो र पानी संरक्षणमा पनि उपयोगी
भिटिभरको उपयोग पहिरो नियन्त्रणमा मात्र सीमित छैन। यसको बाक्लो जराले माटो समात्नुका साथै पात र डाँठले वर्षाको पानीको वेग कम गर्छ र बगेर आएको माटो थुन्न सहयोग गर्छ। यसरी क्रमशः पानीको बहाव कम हुँदै जाने र ढलानमा प्राकृतिक रूपमा सिँढीजस्तो संरचना बन्ने प्रक्रिया देखिएको छ।
यसले जल संरक्षण र प्रदूषित पानी व्यवस्थापनमा समेत उपयोगिता देखाएको छ। प्राविधिक अध्ययनअनुसार भिटिभरको प्रयोगबाट नाइट्रेट, फस्फेट तथा केही भारी धातुयुक्त प्रदूषक व्यवस्थापनमा समेत सहयोग लिन सकिन्छ।
एउटै वनस्पतिका अनेक उपयोग
भिटिभर वातावरण संरक्षणसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रका लागि समेत उपयोगी हुन सक्ने वनस्पति हो। काटिएका पात तथा डाँठलाई मल्च, कम्पोस्ट, छाना छाउने सामग्री, पशु आहार तथा जैविक इन्धनका सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसको जराबाट सुगन्धित तेल निकाल्न तथा हस्तकलाका सामग्री बनाउनसमेत सकिने Vetiver Network का प्राविधिक सामग्रीमा उल्लेख छ।
विभिन्न प्रकारको माटो र वातावरणमा हुर्कन सक्ने क्षमता तथा खडेरी र आगलागीजस्ता प्रतिकूल अवस्थासमेत सहन सक्ने गुणले यसलाई वातावरणीय पुनर्स्थापनाका लागि उपयोगी वनस्पति बनाएको छ।
महँगा संरचनाको विकल्प होइन, उपयोगी जैविक सहायक
विज्ञहरूका अनुसार भिटिभरलाई सबै प्रकारका पहिरोको एकमात्र समाधानका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। तर सतही भूक्षय, उथले ढलान अस्थिरता, सडकको कटान, खोल्सा तथा खेतबारीको भूक्षय नियन्त्रणमा यसलाई वैज्ञानिक ढङ्गले प्रयोग गर्न सकिन्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पहिले भूगर्भीय अध्ययन, पानीको निकास र ढलानको अवस्थाको मूल्याङ्कन गरी त्यसपछि रोपणको योजना बनाउन आवश्यक हुन्छ।
स्थानीय तहदेखि सामाजिक संस्थासम्म अभियान आवश्यक
शंखरापुरमा पहिरोको जोखिम बढ्दै गएको अवस्थामा नगरपालिकाले जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान गरी भिटिभरलगायतका जैविक भूक्षय नियन्त्रण प्रविधिको परीक्षण, प्रदर्शन तथा जनचेतना कार्यक्रम अघि बढाउन सक्ने देखिन्छ।
स्थानीय मिलन खड्का, अर्चेन देव शाही तथा इन्जिनियर सनद नाथ श्रेष्ठले स्थानीय तहसँगै लायन्स क्लब, जेसीज, रोटरी, किवानिज, स्काउटलगायत सामाजिक संस्थाले पनि वृक्षरोपण र वातावरण संरक्षणका कार्यक्रमलाई पहिरो नियन्त्रणसँग जोडेर अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
समयमै जोखिम पहिचान गरी प्रकृतिमा आधारित उपाय अपनाउन सके शंखरापुरमा वर्षेनी दोहोरिने भूक्षय र सतही पहिरोबाट हुने क्षति न्यूनीकरणमा भिटिभर महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्ने देखिन्छ। यसका लागि परीक्षण, प्राविधिक मापदण्ड र स्थानीय भूगोलअनुकूल रोपण प्रणालीलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता छ।
