शंखरापुर, काठमाण्डौं।
मध्यपूर्व क्षेत्रमा अमेरिका र इरानबीचको तनाव नयाँ उचाइमा पुगेको छ। सैन्य गतिविधि, तेल ट्याङ्करमाथि आक्रमण, समुद्री नाकाबन्दी तथा कूटनीतिक आरोप–प्रत्यारोपका कारण क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्था थप जटिल बन्दै गएको छ। विश्वका प्रमुख शक्तिहरूले संयम अपनाउन आग्रह गरिरहेका बेला अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इरानी नेतृत्वबीचको आक्रामक अभिव्यक्तिले द्वन्द्व अझ चर्किने संकेत देखिएको छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार हालको संकट केवल अमेरिका र इरानबीचको द्विपक्षीय विवादमा सीमित छैन, यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री सुरक्षा र विश्व अर्थतन्त्रमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।
ट्रम्पको दोहोरो रणनीति: दबाब र वार्ता सँगसँगै
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि थप सैन्य दबाब बढाउने संकेत दिएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार ट्रम्पले एकातर्फ कडा चेतावनी दिँदै इरानविरुद्ध थप शक्तिशाली सैन्य कारबाही हुन सक्ने बताएका छन् भने अर्कोतर्फ वार्ताको ढोका खुला रहेको सन्देश पनि दिएका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार ट्रम्पको रणनीति इरानलाई आफ्नो सर्तअनुसार वार्तामा ल्याउने उद्देश्यमा केन्द्रित छ। उनले समय सकिँदै गएको भन्दै इरानले छिट्टै निर्णय लिनुपर्ने दबाबसमेत दिएका छन्।
यसैबीच, ट्रम्पले इरानको सबैभन्दा ठूलो तेल निर्यात केन्द्र मानिने खर्ग आईल्यान्ड लगायत प्रमुख तेल तथा ग्यास पूर्वाधारहरूलाई लक्षित गर्न सकिने चेतावनी दिएका छन्। उक्त क्षेत्र इरानको ऊर्जा निर्यातको मुख्य आधार मानिन्छ। इतिहासमा पनि इरान–इराक युद्धका क्रममा यस क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।
कुवेतमा सुरक्षा सतर्कता बढ्यो
इरानको रिभोलुसनरी गार्ड (आईआरजीसी) ले अमेरिकी सैन्य गतिविधिको जवाफस्वरूप कुवेत र बहराइनस्थित १८ अमेरिकी सैन्य अड्डामाथि आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ। यद्यपि, उक्त दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन। घटनापछि कुवेतले हवाई रक्षा प्रणाली सक्रिय गर्दै नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गरेको छ। बीबीसी फारसीका अनुसार सम्भावित सुरक्षा जोखिमका कारण कुवेतले आफ्नो हवाई क्षेत्र अस्थायी रूपमा बन्द गरेको छ। यस घटनाले अमेरिका–इरान तनावलाई थप चर्काएको छ।
इरानको कडा प्रतिक्रिया
अमेरिकी चेतावनीपछि इरानले पनि कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ। इरानी संसदको राष्ट्रिय सुरक्षा समितिका प्रवक्ता इब्राहिम रेजाईले अमेरिकाले इरानमाथि आफ्नो सर्त थोपर्न नसक्ने बताएका छन्।
उनले अमेरिकाले अन्ततः आफूले खोजेको उद्देश्य हासिल गर्न नसक्ने र अन्तिम अवस्थामा वासिङ्टन नै झुक्न बाध्य हुने दाबी गरेका छन्।
इरानी वरिष्ठ नेता मोहम्मद मोखबैरले पनि यदि अमेरिका वा उसका सहयोगी राष्ट्रहरूले प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमण गरे त्यसको “कडा, व्यापक र आक्रामक” जवाफ दिइने चेतावनी दिएका छन्। इरानले अमेरिकामाथि यसअघि लागू भएको युद्धविरामको भावना उल्लंघन गरेको आरोपसमेत लगाएको छ।
समुद्रमा बढ्दो असुरक्षा: तेल ट्याङ्करहरू निशानामा
मध्यपूर्व संकटको सबैभन्दा गम्भीर प्रभाव समुद्री यातायात क्षेत्रमा देखिन थालेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गमा सञ्चालन भइरहेका तेल ट्याङ्करहरू लगातार आक्रमणको निशानामा परिरहेका छन्।
अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्ड (CENTCOM) ले यस हप्ता तेस्रो व्यापारिक जहाज एमटी जलवीर माथि कारबाही गरेको पुष्टि गरेको छ। गिनी-बिसाउको झण्डा बोकेको उक्त जहाजले इरानी तेल ओसारपसार गरिरहेको आरोप लगाइएको थियो।
अमेरिकी पक्षका अनुसार जहाजले रोक्न दिइएको निर्देशन नमानेपछि हेलफायर मिसाइल प्रयोग गरी इन्जिन क्षेत्रमा आक्रमण गरिएको थियो। जहाजमा रहेका २० जना भारतीय चालक दलका सदस्यहरू भने सुरक्षित रहेको जनाइएको छ।
भारतीय नाविकमाथि लगातार खतरा
ओमानको तटवर्ती क्षेत्रमा भारतीय नागरिक सवार जहाजहरू बारम्बार आक्रमणको निशानामा परिरहेका छन्।
मंगलबार सेत्तेबेल्लो नामक तेल ट्याङ्करमाथि भएको आक्रमणमा तीन भारतीय नाविकको मृत्यु भएको बताइएको छ। यसअघि सोमबार मारिवेक्स नामक अर्को तेल ट्याङ्कर पनि आक्रमणमा परेको थियो।
यी घटनाले भारतमा गम्भीर चिन्ता उत्पन्न गरेको छ। भारत सरकारले अमेरिकी दूतावासका प्रभारी अधिकारी जेसन मीक्सलाई विदेश मन्त्रालयमा बोलाएर औपचारिक विरोध जनाएको छ।
भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता रणधीर जैसवालले समुद्री क्षेत्रमा कार्यरत भारतीय नागरिकहरूको सुरक्षा सरकारको सर्वोच्च प्राथमिकता रहेको स्पष्ट पारेका छन्।
भारतीय नौसेनाको सफल अपरेसन
यसैबीच भारतीय नौसेनाले युएईको फजैराबाट भारतको कोच्चितर्फ आउँदै गरेको एमटी ओलिम्पिक लाइफ नामक तेल ट्याङ्करमा अड्किएको एक मिसाइलको वारहेड सुरक्षित रूपमा हटाउन सफल भएको जनाएको छ।
गत मे २६ मा भएको विस्फोटपछि जहाजमा फसेको उक्त विस्फोटक वस्तुलाई विशेषज्ञ टोलीले निष्क्रिय बनाएको हो। भारतीय नौसेनाका अनुसार उक्त जहाजमा भारतीय नागरिक सवार थिएनन्।
अमेरिकाको समुद्री नाकाबन्दी अभियान
अमेरिकाले अप्रिल १३ यता समुद्री क्षेत्रमा व्यापक निगरानी तथा नियन्त्रण अभियान सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ।
अमेरिकी पक्षको दाबीअनुसार यस अवधिमा ९ वटा जहाजमाथि प्रत्यक्ष कारबाही गरिएको छ भने १३५ वटा जहाजलाई आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्न बाध्य पारिएको छ। साथै राहत सामग्री बोकेका ४२ वटा जहाजलाई विशेष अनुमति दिई गन्तव्यतर्फ जान दिइएको जनाइएको छ।
यस अभियानलाई अमेरिका इरानमाथिको आर्थिक तथा रणनीतिक दबाबको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।
कूटनीतिक प्रयास कमजोर, संकट झन् गहिरिँदै
अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूका अनुसार हालको अवस्थामा अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष वार्ताको सम्भावना कमजोर देखिएको छ।
इटालीका मध्यपूर्व विशेषज्ञ प्रोफेसर लोरेन्जो कामेलका अनुसार इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहू सत्तामा रहुञ्जेल अमेरिका–इरान वार्ता सहज हुने सम्भावना कम छ। उनले आगामी इजरायली चुनावसम्म युद्धविराम वा दीर्घकालीन सम्झौता हुन कठिन देखिएको बताएका छन्।
विश्लेषणअनुसार ट्रम्प प्रशासनले इजरायलका दक्षिणपन्थी नेतृत्वलाई खुला समर्थन गरिरहेको अवस्थाले क्षेत्रीय तनावलाई थप बल पुर्याइरहेको छ।
रुस र चीनको हस्तक्षेप प्रयास
तनाव चर्किँदै जाँदा रुस र चीनले कूटनीतिक पहल तीव्र बनाएका छन्।
क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेसकोवले राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुतिन र इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अरागचीबीच भएको भेटवार्तालाई उल्लेख गर्दै सबै पक्षलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्। उनले युद्ध विस्तार भएमा विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा गम्भीर असर पर्ने चेतावनी दिएका छन्।
चीनले पनि युद्धविराम र सैन्य गतिविधि तत्काल रोक्न आग्रह गरेको छ। चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता लिन जियानका अनुसार बेइजिङले क्षेत्रीय स्थायित्वका लागि संवाद र कूटनीतिक समाधानलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा राखेको छ।
खाडी राष्ट्रहरू पनि सतर्क
इरानद्वारा बहरीन, कुवेत र जॉर्डनतर्फ मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण भएको आरोपपछि खाडी राष्ट्रहरू पनि उच्च सतर्कतामा पुगेका छन्।
संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) ले ती आक्रमणहरूको कडा निन्दा गर्दै क्षेत्रीय सुरक्षामा गम्भीर चुनौती उत्पन्न भएको जनाएको छ।
कुवेतको रक्षा मन्त्रालयका अनुसार पछिल्लो ४८ घण्टामा मात्रै २४ वटा शत्रुतापूर्ण ड्रोन कुवेती हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गरेका थिए। सेनाले ती गतिविधिमाथि निगरानी तथा प्रतिकारात्मक कारबाही गरेको र कुनै मानवीय क्षति नभएको जनाएको छ।
विश्व अर्थतन्त्रमा असर पर्ने चिन्ता
ऊर्जा विज्ञहरूका अनुसार मध्यपूर्व विश्वको प्रमुख तेल उत्पादन क्षेत्र भएकाले यहाँको अस्थिरताले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य, ढुवानी लागत र आपूर्ति शृङ्खलामा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।
अमेरिका–इरानबीचको तनाव थप बढ्दै गएमा विश्वव्यापी ऊर्जा संकट, समुद्री व्यापारमा अवरोध तथा आर्थिक अनिश्चितता बढ्ने जोखिम रहेको विश्लेषण गरिएको छ। कूटनीतिक प्रयास जारी रहे पनि हालको अवस्था हेर्दा मध्यपूर्व संकट तत्काल समाधान हुने संकेत भने देखिएको छैन।
