लेबनानमा इजरायली सैन्य कारबाही तीव्र, संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसन ‘युनिफिल’माथि बढ्दै प्रश्न: युद्धविरामको भविष्य अन्योलमा

साँखु काठमाण्डौं।

दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सैन्य गतिविधि तीव्र बन्दै जाँदा त्यहाँ तैनाथ संयुक्त राष्ट्रसंघको अन्तरिम शान्ति मिसन United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL) (युनिफिल) को प्रभावकारिता र भूमिकामाथि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै गम्भीर बहस सुरु भएको छ। क्षेत्रीय तनाव पुनः उत्कर्षतर्फ उन्मुख भइरहेका बेला शान्ति स्थापना, युद्धविरामको निगरानी तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा स्थायित्व कायम राख्ने जिम्मेवारी पाएको युनिफिलले अपेक्षित भूमिका निर्वाह गर्न नसकेको आरोप बढ्दै गएको हो।

इजरायल र लेबनानबीचको सीमा क्षेत्र पछिल्ला महिनाहरूमा लगातार तनावग्रस्त रहँदै आएको छ। विशेषगरी इजरायल र Hezbollah हिजबुल्लाहबीच हुने मिसाइल, रकेट तथा तोपखाना आक्रमणले दक्षिणी लेबनानलाई पुनः युद्धको जोखिमतर्फ धकेलिरहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्। यही पृष्ठभूमिमा इजरायली सेनाले दक्षिणी लेबनानका केही रणनीतिक क्षेत्रहरूमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति विस्तार गरेपछि युनिफिलको भूमिका पुनः विवादको केन्द्रमा पुगेको हो।

युनिफिलको स्थापना किन गरिएको थियो?

युनिफिल सन् १९७८ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षा परिषद्को निर्णयअनुसार स्थापना गरिएको शान्ति मिसन हो। यसको प्रमुख उद्देश्य इजरायल–लेबनान सीमाक्षेत्रमा युद्धविरामको निगरानी गर्नु, लेबनानी सेनालाई सहयोग पुर्‍याउनु तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा स्थायित्व कायम राख्नु हो।

सन् २००६ मा भएको 2006 Lebanon War इजरायल–हिजबुल्लाह युद्धपछि यसको जनशक्ति र अधिकार क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो। हाल विभिन्न देशका हजारौं शान्ति सैनिकहरू दक्षिणी लेबनानमा तैनाथ छन्।

तर युनिफिलको अधिकार सीमित भएकाले उसले प्रत्यक्ष सैन्य बल प्रयोग गरेर कुनै पक्षलाई रोक्न सक्दैन। उसको मुख्य भूमिका निगरानी, प्रतिवेदन र मध्यस्थतामै सीमित रहने भएकाले युद्ध चर्किएका बेला यसको प्रभावकारितामाथि बारम्बार प्रश्न उठ्ने गरेको छ।

दुवै पक्षबाट आलोचित युनिफिल

दक्षिणी लेबनानको वर्तमान परिस्थितिमा युनिफिल दुवै पक्षको आलोचनाको निशानामा परेको छ।

इजरायलले लामो समयदेखि हिजबुल्लाहले सीमावर्ती क्षेत्रमा सैन्य संरचना विस्तार गर्दा युनिफिलले प्रभावकारी निगरानी गर्न नसकेको आरोप लगाउँदै आएको छ। इजरायली अधिकारीहरूको दाबी छ कि हिजबुल्लाहले दक्षिणी लेबनानका गाउँ तथा पहाडी क्षेत्रमा सैन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा पनि युनिफिल निष्क्रिय बनेको थियो।

अर्कोतर्फ हिजबुल्लाह र उसका समर्थकहरूले युनिफिलमाथि इजरायलप्रति नरम नीति अपनाएको आरोप लगाउने गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार इजरायली हवाई आक्रमण तथा सीमा उल्लंघनका घटनामा युनिफिलले पर्याप्त प्रतिवाद गर्न सकेको छैन।

यसरी दुवै पक्षबाट आलोचना खेपिरहेको युनिफिल अहिले सबैभन्दा कठिन अवस्थामध्ये एकमा पुगेको विश्लेषण गरिएको छ।

ब्युफोर्ट क्यासल क्षेत्रमा पुनः भिडन्त

यसैबीच हिजबुल्लाहले दक्षिणी लेबनानको रणनीतिक महत्व बोकेको Beaufort Castle ब्युफोर्ट क्यासल क्षेत्र तथा बियादा आसपास तैनाथ इजरायली सैन्य एकाइहरूलाई लक्षित गरी मिसाइल तथा रकेट आक्रमण गरेको जनाएको छ।

हिजबुल्लाहद्वारा जारी विवरणअनुसार इजरायली सेनाको कमान्ड केन्द्र, सञ्चार प्रणाली तथा बख्तरबन्द सैन्य युनिटहरूलाई निशाना बनाइएको दाबी गरिएको छ। आक्रमणपछि विभिन्न स्थानमा धुवाँको मुस्लो देखिएको स्थानीय स्रोतहरूले बताएका छन्।

यद्यपि इजरायली पक्षले हिजबुल्लाहका सबै दाबीहरू पुष्टि गरिसकेको छैन। युद्धकालीन सूचनाहरू स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित गर्न कठिन हुने भएकाले वास्तविक क्षतिको विवरण अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन।

युद्धविराममाथि बढ्दो खतरा

विश्लेषकहरूका अनुसार लेबनान–इजरायल सीमामा देखिएको पछिल्लो तनावले क्षेत्रीय युद्धविरामलाई थप कमजोर बनाएको छ। विशेष गरी इजरायल, हिजबुल्लाह र इरानबीचको जटिल शक्ति संघर्षले दक्षिणी लेबनानलाई मध्यपूर्वको सबैभन्दा संवेदनशील सुरक्षा क्षेत्रमध्ये एक बनाएको छ।

हालैका घटनाक्रमले संयुक्त राष्ट्रसंघको शान्ति स्थापना प्रयासमाथि समेत दबाब बढाएको छ। युनिफिलले लगातार संयमता अपनाउन, युद्धविरामको सम्मान गर्न तथा कूटनीतिक संवादमार्फत समस्या समाधान गर्न आग्रह गरिरहेको भए पनि जमिनमा बढ्दो सैन्य गतिविधिले उसको प्रभाव सीमित भएको संकेत दिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चिन्ता

क्षेत्रीय तनाव पुनः चर्किएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ, युरोपेली मुलुकहरू तथा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक निकायहरूले इजरायल र हिजबुल्लाह दुवैलाई संयमता अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

यदि सीमावर्ती क्षेत्रको वर्तमान अवस्था नियन्त्रणबाहिर गयो भने सन् २००६ को युद्धजस्तै व्यापक द्वन्द्व पुनः दोहोरिन सक्ने चेतावनी सुरक्षा विश्लेषकहरूले दिएका छन्। त्यस्तो अवस्थामा लेबनानको राजनीतिक तथा आर्थिक संकट अझ गहिरिने मात्र होइन, सम्पूर्ण मध्यपूर्वको सुरक्षा सन्तुलनमा समेत गम्भीर प्रभाव पर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

दक्षिणी लेबनानमा जारी पछिल्लो घटनाक्रमले एउटा प्रश्नलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ—के युनिफिल अहिलेको जटिल सुरक्षा चुनौती सामना गर्न पर्याप्त छ, वा क्षेत्रीय शान्ति कायम राख्न नयाँ कूटनीतिक तथा सुरक्षा संयन्त्र आवश्यक भइसकेको छ? यही प्रश्नको उत्तरले आगामी दिनमा लेबनान–इजरायल सम्बन्धको दिशा निर्धारण गर्ने देखिएको छ।