इही’ संस्कार: परम्परा, दर्शन र पहिचानको संगम—नेवारी समुदायको जीवित सम्पदा

साँखु, काठमाडौँ।

शंखरापुर नगरपालिका–स्थित साँखु ब्रम्हपुर (बलंपुली)मा नेवारी समुदायको परम्परागत ‘इही’ (बेल विवाह) संस्कार यस वर्ष भव्य एवं सभ्य रूपमा सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ। इही गुठी साँखु को आयोजनामा प्रत्येक वर्षझैँ अक्षय तृतीयाको पावन अवसर पारेर सञ्चालन हुने उक्त सामूहिक कार्यक्रमले पुनः एकपटक स्थानीय सांस्कृतिक जीवन्तता झल्काएको छ।

बैशाख ६ गते ‘दुसो’ बाट औपचारिक रूपमा प्रारम्भ भएको कार्यक्रम बैशाख ७ गते कन्यादानसहित सम्पन्न भएको हो। यस वर्षको समारोहमा उपत्यकाका विभिन्न स्थानबाट आएका ३५ जना कुमारी कन्याहरूको उत्साहजनक सहभागिता रहेको आयोजकले जनाएको छ। कार्यक्रमलाई समाजसेवी तथा नायक भक्ती ब्यम्बो कटेजका सञ्चालक बाल कृष्ण श्रेष्ठ (माक) ले सहयोग तथा व्यवस्थापनमा अग्रसरता देखाउनुभएको थियो।

कार्यक्रममा मूल पुरोहित सुदन राज राजोपाध्याय ले ‘इही’ संस्कारको तात्विक तथा धार्मिक पक्षबारे विस्तृत व्याख्या गर्नुभएको थियो। उहाँका अनुसार यस संस्कारमा बालिकाको प्रतीकात्मक विवाह भगवान् नारायण को स्वरूप मानिने ‘सुवर्ण कुमार’सँग गरिन्छ भने ‘बेल’ लाई भगवान् शिव को प्रतीकका रूपमा साक्षी राखिन्छ।

संस्कारको धार्मिक तथा सामाजिक महत्त्व

हिन्दू परम्पराअनुसार रजस्वला हुनुअघि गरिने कन्यादान अत्यन्त पुण्यकारी मानिन्छ। इही संस्कारमार्फत बालिकाको कन्यादान भगवान् नारायणलाई अर्पण गरिएको मानिने भएकाले भविष्यमा आउने वैवाहिक अवस्थाहरूमा धार्मिक दृष्टिले यसको फल सुरक्षित रहने विश्वास गरिन्छ।

कार्यक्रमको दोस्रो चरण ‘बारा’ (सूर्य दर्शन) मा कन्याहरूले सूर्य भगवान सँग प्रार्थना गर्दै उज्ज्वल, स्वस्थ र समृद्ध भविष्यको कामना गरेका थिए। अन्तिम चरणमा सुवर्ण कुमारको प्रतीकात्मक उपस्थितिमा विवाह सम्पन्न गरिँदै संस्कारलाई पूर्णता दिइएको थियो।

अक्षय तृतीयाको विशेष सन्दर्भ

अक्षय तृतीया को अवसर पारेर आयोजना गरिएको यस कार्यक्रमलाई धार्मिक रूपमा अत्यन्त शुभ मानिन्छ। यस दिन गरिने दान, धर्म तथा सत्कर्म ‘अक्षय’ अर्थात् कहिल्यै नाश नहुने विश्वास छ। नेवार समुदायमा यस दिन ‘सस्तुलँ’ पर्वका रूपमा मनाइने परम्परा समेत रहेको छ, जसले कार्यक्रमलाई अझ विशेष बनाएको थियो।

परम्परा संरक्षणमा सामूहिक प्रयास

स्थानीय बासिन्दा, अभिभावक तथा सहभागीहरूको उल्लेखनीय उपस्थितिमा सम्पन्न उक्त कार्यक्रमले नेवारी संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको आयोजकको भनाइ छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार ‘इही’ संस्कारले केवल धार्मिक आस्था मात्र नभई महिला जीवनचक्र, सामाजिक सुरक्षा र सांस्कृतिक निरन्तरताको सशक्त सन्देश बोकेको छ। बदलिँदो समयसँगै यस्ता परम्पराहरूलाई जीवन्त राख्नु अझ चुनौतीपूर्ण बन्दै गइरहेको अवस्थामा शंखरापुर साँखुमा सम्पन्न यस्तो भव्य आयोजनाले सांस्कृतिक पहिचानलाई थप सुदृढ बनाएको छ।

निष्कर्ष:

भव्यता, अनुशासन र सांस्कृतिक गौरवका साथ सम्पन्न ‘इही’ संस्कारले शंखरापुर साँखुको पहिचानलाई अझ उजागर गर्दै परम्परा जोगाउने सामूहिक प्रतिबद्धताको सशक्त उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।