शंखरापुर,काठमाण्डौं। त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग परिसर बाहिर आत्मदाहको प्रयास गरेका २५ वर्षीय गणेश नेपालीको उपचारका क्रममा निधन भएपछि देशभर शोक, आक्रोश र गम्भीर बहस सुरु भएको छ। मुगुको सोरु गाउँपालिका–१ स्थायी घर भई भक्तपुरको कमलविनायकमा परिवारसँग बस्दै आएका गणेशको निधनले एउटा परिवारलाई मात्रै होइन, राज्य व्यवस्था, सार्वजनिक सेवा, नगर प्रहरीको अधिकार, नागरिकसँगको व्यवहार, आर्थिक संकट, मानसिक स्वास्थ्य र सुशासनका विषयलाई पुनः राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।
गणेश नेपालीको निधनप्रति विभिन्न राजनीतिक दलका नेता, नागरिक समाज, सामाजिक अभियन्ता तथा सर्वसाधारणले गहिरो दुःख व्यक्त गर्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका छन्। काठमाडौं क्षेत्र नं. २ का नेपाली कांग्रेसका क्षेत्रीय सभापति कबिर शर्माले गणेशप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै शोकसन्तप्त परिवारप्रति समवेदना व्यक्त गरेका छन्। उनले यो घटना एउटा परिवारको पीडा मात्र नभई सम्पूर्ण राज्य संयन्त्रका लागि आत्ममन्थनको विषय भएको उल्लेख गर्दै "बलियो राज्य भनेको आफ्ना नागरिकलाई डराउने होइन, उनीहरूको अधिकारको रक्षा गर्ने, न्याय सुनिश्चित गर्ने र विश्वास जित्ने राज्य हो" भन्ने धारणा सार्वजनिक गरेका छन्।
विदेश जाने सपना बोकेर राहदानी विभाग पुगेका गणेशको यात्रा मृत्युमा टुंगियो
घटनाको दिन गणेश नेपाली राहदानी बनाउन आवश्यक प्रक्रिया बुझ्न त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग पुगेका थिए। दिन–रात पठाओ चलाएर पनि परिवारको खर्च धान्न नसकेपछि उनी वैदेशिक रोजगारीका लागि यूएई जाने तयारीमा थिए। श्रीमती, दुई वर्षकी छोरी तथा गाउँमा रहेका बिरामी आमा–बुबाको जिम्मेवारीले उनी आर्थिक रूपमा अत्यन्त दबाबमा थिए।
उनले आफ्नो मोटरसाइकल विभागको गेट नम्बर–३ अगाडि पार्क गरी कार्यालय प्रवेश गरेका थिए। फर्केर आउँदा मोटरसाइकलमा काठमाडौं महानगरपालिकाको नगर प्रहरीले ह्विल लक लगाएको भेटे। आफूले सडक अवरोध नगरी पार्क गरेको, धेरै समय नराखेको र जरिवाना तिर्न सक्ने अवस्था नरहेको भन्दै उनले नगर प्रहरीसँग पटक–पटक आग्रह गरे। तर नगर प्रहरीले एक हजार रुपैयाँ जरिवाना नतिरेसम्म लक नखोल्ने अडान लिएपछि विवाद बढ्दै गएको बताइएको छ।
विवाद, निराशा र आत्मदाह
प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार विवादका क्रममा सामान्य धकेलाधकेल समेत भएको थियो। नगर प्रहरीको मोबाइल भुइँमा खसेको दाबी पनि गरिएको छ। त्यसपछि नगर प्रहरीले मोटरसाइकल नियन्त्रणमा लिन गाडी बोलाएको बताइन्छ।
यसपछि चरम निराशामा पुगेका गणेशले आफ्नै मोटरसाइकलबाट पेट्रोल निकालेर शरीरमा छर्किए र आफैंलाई आगो लगाए। आगोले शरीर दन्किरहेका बेला राहदानी विभागमा खटिएका नेपाल प्रहरीले तत्काल उद्धार गरी वीर अस्पताल पुर्याएका थिए।
वीर अस्पतालका अनुसार गणेशको शरीरको करिब ६० प्रतिशत भाग जलेको थियो। छाती, घाँटी तथा कम्मरमाथिको भाग गम्भीर रूपमा जलेको थियो भने श्वासनलीमा समेत गम्भीर असर पुगेको थियो। उनलाई बर्न आईसीयूमा भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गरिए पनि अन्ततः उनको ज्यान जोगाउन सकिएन।
दाजुसँग बोलेका अन्तिम शब्द
अस्पतालमा दाजु मदन नेपाली पुगेपछि गणेशले अत्यन्त कठिन अवस्थामा पनि केही शब्द बोलेका थिए। उनले "महानगर प्रहरीले मोटरसाइकलमा लक लगाएपछि मैले पेट्रोल छर्केर आफैंलाई आगो लगाए" भन्दै श्रीमती र छोरीको हेरचाह गरिदिन अनुरोध गरेका थिए। त्यसपछि उनी फेरि बोल्न सकेनन्।
संघर्षले भरिएको जीवन
गणेश नेपालीले कृषि विषयमा जुनियर टेक्निकल असिस्टेन्ट (JTA) अध्ययन गरेका थिए। गाउँमै केही गर्ने सपना बोकेका उनले सरकारी सेवाका लागि लोकसेवा आयोगको परीक्षा पनि दिएका थिए तर सफल हुन सकेनन्।
पाँच वर्षअघि बुबाको दृष्टि गुमेपछि परिवारको आम्दानी बन्द भयो। त्यसपछि उनले पठाओ चलाउन थाले। मुगुको जग्गा धितो राखेर मोटरसाइकल किनेका उनी बिहानदेखि रातिसम्म काम गर्थे। बाइकको किस्ता, परिवारको खर्च, गाउँका आमा–बुबाको उपचार र छोरीको भविष्यको जिम्मेवारीले उनी आर्थिक रूपमा थिचिएका थिए। अन्ततः विदेश जाने निर्णय नै उनको अन्तिम आशा बनेको थियो।
नगर प्रहरीको दाबी पनि सार्वजनिक
काठमाडौं महानगर प्रहरीका अनुसार विवाद राहदानी विभागको गेट नम्बर–२ को नो पार्किङ क्षेत्रमा सुरु भएको थियो। नगर प्रहरीको दाबी अनुसार गणेशले निषेधित क्षेत्रमा मोटरसाइकल रोकेका थिए र नगर प्रहरीको मोबाइल समेत झारिदिएका थिए। त्यसपछि गेट नम्बर–३ मा पुगेपछि मोटरसाइकलमा ह्विल लक लगाइएको उनीहरूको भनाइ छ।
घटनापछि दुई महिला र एक पुरुष नगर प्रहरीलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान सुरु गरिएको छ। घटनामा नगर प्रहरीको व्यवहार, अधिकारको प्रयोग र आत्मदाहसम्म पुग्ने परिस्थितिबारे अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।
नगर प्रहरीको अधिकारबारे कानुनी बहस
यस घटनासँगै एउटा महत्वपूर्ण कानुनी प्रश्न पनि उठेको छ—के नगर प्रहरीले ह्विल लक लगाउन र ट्राफिक जरिवाना गर्न पाउँछ?
सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन, २०४९ अनुसार ट्राफिक व्यवस्थापन, नो पार्किङमा कारबाही तथा जरिवाना गर्ने मुख्य अधिकार ट्राफिक प्रहरीसँग रहेको उल्लेख छ। ट्राफिक प्रहरीका अधिकारीहरूका अनुसार चालक सवारीमै रहेको अवस्थामा ह्विल लक लगाउने अभ्यास कानुनी रूपमा विवादास्पद हुन सक्ने तर्क पनि अघि आएको छ। महानगरपालिकाले भने आफ्नो स्थानीय अधिकार क्षेत्रभित्र सार्वजनिक स्थान व्यवस्थापन गर्ने अधिकार रहेको दाबी गर्दै आएको छ। यस विषयमा स्पष्ट कानुनी व्याख्याको आवश्यकता देखिएको छ।
जरिवाना प्रणालीमाथि पनि प्रश्न
घटनापछि नगर प्रहरीले लगाउने एक हजार रुपैयाँ जरिवाना र बढ्दो ट्राफिक शुल्कको औचित्यमाथि पनि बहस सुरु भएको छ। आलोचकहरूको भनाइमा न्यून आय भएका श्रमिक, राइड–शेयरिङ चालक तथा सर्वसाधारणका लागि यस्ता जरिवाना ठूलो आर्थिक बोझ बन्ने गरेका छन्। कानून कार्यान्वयनसँगै नागरिकप्रति संवेदनशील व्यवहार पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको आवाज उठिरहेको छ।
प्रेमप्रसाद आचार्य घटनासँग तुलना
गणेश नेपालीको घटनापछि धेरैले २०७९ सालमा संसद भवनअगाडि आत्मदाह गरेका प्रेमप्रसाद आचार्यलाई सम्झिएका छन्। व्यक्तिगत परिस्थिति फरक भए पनि दुवै घटनाले राज्यप्रतिको निराशा, आर्थिक असुरक्षा, संस्थागत असहयोग र मानसिक दबाबजस्ता साझा विषय उजागर गरेको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बहस भइरहेको छ।
राजनीतिक प्रतिक्रिया र छानबिन
घटनापछि सरकारले छानबिन समिति गठन गर्ने जनाएको छ। संसदमा समेत यो विषय उठेको छ। सांसदहरूले सडक सुरक्षा, दण्ड–जरिवाना केन्द्रित नीतिभन्दा नागरिकमैत्री व्यवस्थापन, सार्वजनिक निकायको उत्तरदायित्व तथा संवेदनशील व्यवहारको आवश्यकता औंल्याएका छन्। विभिन्न राजनीतिक नेताहरूले निष्पक्ष अनुसन्धान, सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्न र दोषीमाथि कानुनबमोजिम कारबाही गर्न माग गरेका छन्।
समाजसामु उभिएका गम्भीर प्रश्न
गणेश नेपालीको मृत्युले केही गम्भीर प्रश्न छोडेको छ—
के यो केवल पार्किङ विवाद थियो?
वा वर्षौंदेखिको आर्थिक तनाव, बेरोजगारी, पारिवारिक जिम्मेवारी र मानसिक दबाबको विस्फोट?
सार्वजनिक निकायका कर्मचारीले अझ बढी संवाद, धैर्य र मानवीय व्यवहार देखाएको भए परिणाम फरक हुन सक्थ्यो?
नागरिकको सम्मान र संवेदनशीलतालाई केन्द्रमा राखेर सेवा दिने संस्कृतिको विकास किन हुन सकेन?
संवेदनशील राज्यको आवश्यकता
यो घटनाले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि कानुनको कार्यान्वयनसँगै मानवीय संवेदना, संवाद, सहिष्णुता र नागरिकप्रतिको सम्मान उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। राज्यको शक्ति केवल दण्ड र जरिवानामा होइन, नागरिकको विश्वास जित्ने व्यवहारमा निहित हुन्छ।
गणेश नेपाली अब फर्केर आउने छैनन्। तर उनको मृत्युले उठाएका प्रश्नहरूको निष्पक्ष उत्तर खोज्नु, दोषी भए कानुनी कारबाही गर्नु, सार्वजनिक निकायलाई थप उत्तरदायी बनाउनु र आर्थिक–सामाजिक संकटमा परेका नागरिकका लागि संवेदनशील नीति निर्माण गर्नु नै उहाँप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
