साँखु, काठमाडौँ — उपत्यकाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक नगरी साँखुमा मनाइँदै आएको प्रख्यात श्री बज्रयोगिनी जात्रा यस वर्ष ‘विचा पूजा’ सम्पन्नतर्फ उन्मुख हुँदै औपचारिक समापनको चरणमा पुगेको छ। ८ रात ९ दिनसम्मसञ्चालन भएको यस जात्रामा देवीको नगर परिक्रमा सम्पन्न भई मूर्ति पुनः मूल मन्दिरमा भित्र्याइए पछि ठिक छ वा छैन भने चेकजाँच गर्ने परम्परा ‘विचा पूजा’ सम्पन्न भएपछि मात्रै जात्राले पूर्णता पाएको मानिन्छ।
‘विचा पूजा’को अर्थ र धार्मिक महत्व
स्थानीय परम्परा अनुसार, जात्राका क्रममा नगर परिक्रमा गराइएकी देवी बज्रयोगिनी (माई) सुरक्षित रूपमा आफ्नो मूल थलोमा फर्किनुभएको छ कि छैन भन्ने ‘विचार’ (रेखदेख) गर्न जाने विधिलाई ‘विचा पूजा’ भनिन्छ। यो पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामूहिक जिम्मेवारी, अनुशासन र श्रद्धाको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
यस अन्तर्गत गुठियार, देशवार तथा सम्बन्धित समुदायका प्रतिनिधिहरूले देवीको अवस्था, पूजा व्यवस्थापन तथा सहभागीहरूको कुशलताको प्रतीकात्मक रूपमा अनुगमन गर्ने चलन छ।
राजकीय परम्पराको निरन्तरता
बज्रयोगिनी जात्रामा प्राचीनकालदेखि चल्दै आएको राजकीय परम्परासमेत झल्किन्छ।
चौथो दिन (राजाको पूजा): जात्राको चौथो दिन राज्य वा राजाको तर्फबाट विशेष पूजा सामग्रीसहित देवीको हालचाल बुझ्न जाने परम्परा अनुसार ‘राजाको पूजा’ सम्पन्न गरिएको थियो।
पाँचौँ दिन (आनिक्क/रानी पूजा): आज पाँचौँ दिन रानीको तर्फबाट गरिने ‘आनिक्क पूजा’ भव्य रूपमा सम्पन्न भएको छ।
यी पूजाहरूले तत्कालीन शासन व्यवस्था र जनताबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई जीवित राख्दै आएको देखिन्छ।
सांस्कृतिक समन्वयको अनुपम उदाहरण
बज्रयोगिनी जात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सांस्कृतिक एकताको प्रतीक पनि हो। यसमा हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीले समान श्रद्धाका साथ सहभागिता जनाउने परम्परा रहिआएको छ।
जात्राका क्रममा बाजागाजा, धिमे बाजा, सांस्कृतिक झाँकी तथा स्थानीय नेवार समुदायका परम्परागत गतिविधिहरूले साँखु नगरलाई पूर्ण रूपमा उत्सवमय बनाउने गर्दछ। विशेष गरी ‘मूःजात्रा’, ‘देश परिक्रमा’ र अन्तिम चरणका पूजाहरूले जात्रालाई थप जीवन्त बनाउँछन्।
गुठी व्यवस्थापन र बाँकी धार्मिक विधि
आज सम्पन्न ‘आनिक्क पूजा’सँगै सर्वसाधारणका लागि मुख्य जात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न भएको मानिए पनि गुठी व्यवस्थापनका तर्फबाट अझै केही धार्मिक विधिहरू बाँकी रहेको जनाइएको छ।
जात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सरोज श्रेष्ठका अनुसार संचालकहरूले परम्परा अनुसार आगामी दिनहरूमा चारवटा अष्टमी पूजाहरू सम्पन्न गर्नुपर्नेछ, जसले सम्पूर्ण धार्मिक प्रक्रिया पूर्ण गर्नेछ।
श्रद्धा, सुरक्षा र सामाजिक एकताको सन्देश
‘विचा पूजा’ले विशेष गरी जात्रामा सहभागी भक्तजनहरूको सुरक्षाको आध्यात्मिक सुनिश्चितता गर्ने विश्वास रहिआएको छ। साथै, यसले समुदायबीचको सहकार्य, अनुशासन र पारस्परिक विश्वासलाई पनि सुदृढ बनाउने कार्य गर्दछ।
यस वर्षको बज्रयोगिनी जात्रा पनि परम्परा, श्रद्धा र सांस्कृतिक वैभवका साथ सम्पन्नतर्फ अग्रसर हुँदै साँखुवासीको जीवन्त सांस्कृतिक पहिचानलाई पुनः एकपटक उजागर गर्न सफल भएको छ।
