साँखु काठमाण्डौं। मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव, होर्मुज जलडमरूमध्यमाथि मडारिँदै गएको सुरक्षा संकट तथा विश्व ऊर्जा बजारमा देखिएको अनिश्चितताका बीच भारतले आफ्नो ऊर्जा सुरक्षालाई थप मजबुत बनाउन वैकल्पिक तेल स्रोतहरूको खोजी तीव्र बनाएको छ। यही सन्दर्भमा भेनेजुएलाकी कार्यवाहक राष्ट्रपति को भारत भ्रमणलाई अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा राजनीतिमा महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।
नयाँ दिल्लीमा भारतीय प्रधानमन्त्री र रोड्रिगेजबीच भएको उच्चस्तरीय भेटवार्ताले भारत–भेनेजुएला सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने संकेत दिएको छ। ऊर्जा, व्यापार, लगानी तथा रणनीतिक सहकार्यका विषयमा भएको छलफलपछि दुवै देशबीच तेल आपूर्ति सम्बन्धी ठुलो सम्झौताको सम्भावना बलियो बनेको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।
भारतका विदेश मन्त्री ले पनि रोड्रिगेजसँग छुट्टै भेट गर्दै ऊर्जा सहकार्य विस्तारलाई प्राथमिकतामा राखिएको बताएका छन्। उनका अनुसार बदलिँदो विश्व ऊर्जा परिस्थितिमा भेनेजुएला भारतका लागि महत्वपूर्ण रणनीतिक साझेदारका रूपमा उदाउँदै गएको छ।
होर्मुज संकट र भारतको ऊर्जा रणनीति
विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल कारोबार हुने होर्मुज जलडमरूमध्यमा कुनै अवरोध उत्पन्न भए त्यसको प्रत्यक्ष असर भारत, चीन, जापान, दक्षिण कोरिया तथा सम्पूर्ण एसियाली अर्थतन्त्रमा पर्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ। भारत विश्वकै तेस्रो ठूलो तेल उपभोक्ता राष्ट्र हो र आफ्नो आवश्यकताको ८५ प्रतिशतभन्दा बढी पेट्रोलियम पदार्थ आयातमा निर्भर छ।
यही कारण भारतले पछिल्ला वर्षहरूमा ऊर्जा स्रोतहरूको विविधीकरणलाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडेर हेर्न थालेको छ। रुस, संयुक्त अरब इमिरेट्स, अमेरिका तथा अफ्रिकी राष्ट्रहरूसँगको ऊर्जा सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको भारतले अहिले पुनः भेनेजुएलातर्फ ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ।
भारतको तेस्रो ठूलो तेल आपूर्तिकर्ता बन्यो भेनेजुएला
ऊर्जा बजार अनुगमन संस्था केपलरको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार मे २०२६ मा भारतलाई तेल आपूर्ति गर्ने देशहरूमध्ये भेनेजुएला तेस्रो स्थानमा पुगेको छ।
दैनिक आपूर्तिको आधारमा:
रुस – २३ लाख ब्यारेल
यूएई – ४ लाख ४० हजार ब्यारेल
भेनेजुएला – ४ लाख १७ हजार ब्यारेल
साउदी अरब – ३ लाख ४० हजार ब्यारेल
अमेरिका – ३ लाख १० हजार ब्यारेल
अप्रिलको तुलनामा मे महिनामा भारततर्फ भेनेजुएलाको तेल निर्यात करिब ५० प्रतिशतले वृद्धि भएको तथ्याङ्कले देखाएको छ। यसले केवल व्यापारिक वृद्धिलाई मात्र होइन, बदलिँदो विश्व ऊर्जा शक्ति सन्तुलनलाई समेत संकेत गर्दछ।
विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार भएको राष्ट्र
करिब ३०३ अर्ब ब्यारेल प्रमाणित तेल भण्डार रहेको भेनेजुएला विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार भएको देश मानिन्छ। यो भण्डार साउदी अरब तथा अमेरिकाको भन्दा पनि बढी रहेको अनुमान छ।
राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक संकट तथा अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण लामो समय उत्पादन क्षमतामा असर परे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा भेनेजुएला पुनः विश्व ऊर्जा बजारमा सक्रिय बन्दै गएको छ। यही कारण भारतजस्ता तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेका अर्थतन्त्रका लागि भेनेजुएला दीर्घकालीन ऊर्जा साझेदार बन्न सक्ने सम्भावना बढेको छ।
अमेरिकी प्रतिबन्धपछि पुनर्जीवित सम्बन्ध
भेनेजुएला विगतमा पनि भारतका प्रमुख तेल आपूर्तिकर्तामध्ये एक थियो। सन् २०१२ मा भारतको तेस्रो ठूलो तेल सप्लायर बनेको भेनेजुएलाले सन् २०१९ सम्म वार्षिक करिब १ करोड ६० लाख टन कच्चा तेल भारत पठाइरहेको थियो।
त्यस अवधिमा दुई देशबीचको व्यापार ६ अर्ब ४० करोड अमेरिकी डलरसम्म पुगेको थियो। तर अमेरिकी आर्थिक प्रतिबन्धपछि भारतीय कम्पनीहरूले तेल खरिद घटाएसँगै व्यापारिक सम्बन्ध कमजोर बनेको थियो।
हाल अमेरिकी नीतिमा आएको आंशिक सहजतासँगै भारतीय रिफाइनरीहरूले पुनः भेनेजुएलाको तेल खरिद बढाउन थालेका छन्।
किन आकर्षक छ भेनेजुएलाको तेल?
विशेषज्ञहरूका अनुसार भेनेजुएलाको तेल भारी तथा उच्च सल्फरयुक्त भए पनि भारतका आधुनिक रिफाइनरीहरू त्यस्ता तेल प्रशोधन गर्न सक्षम छन्। तुलनात्मक रूपमा सस्तो मूल्यमा उपलब्ध हुने भएकाले भारतीय कम्पनीहरूलाई लागत घटाउन समेत सहयोग पुग्ने गर्दछ।
यदि भारतले दीर्घकालीन रूपमा भेनेजुएलाबाट स्थिर दरमा तेल प्राप्त गर्न सफल भयो भने पेट्रोलियम आयात खर्च कम हुने, मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा सहयोग पुग्ने तथा औद्योगिक उत्पादन लागत घट्ने अपेक्षा गरिएको छ।
विश्व ऊर्जा राजनीतिमा नयाँ संकेत
रुस–युक्रेन युद्धपछि विश्व ऊर्जा बजारमा नयाँ शक्ति सन्तुलन विकसित भइरहेको छ। पश्चिमी राष्ट्रहरूले रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि भारत र चीनजस्ता देशहरूले वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतको खोजीलाई तीव्र बनाएका छन्।
मध्यपूर्वमा बढ्दो अस्थिरताले खाडी क्षेत्रमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउने प्रयासलाई पनि बल दिएको छ। भेनेजुएला, ब्राजिल, गयाना तथा अफ्रिकी उत्पादक राष्ट्रहरू भविष्यका सम्भावित ऊर्जा केन्द्रका रूपमा उदाउँदै गएका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार भारत–भेनेजुएला सम्बन्धको पछिल्लो विस्तार यही विश्वव्यापी ऊर्जा पुनर्संरचनाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
नेपालका लागि के अर्थ राख्छ?
नेपाल प्रत्यक्ष रूपमा तेल उत्पादक राष्ट्र नभए पनि सम्पूर्ण पेट्रोलियम आवश्यकता भारतमार्फत पूरा गर्छ। त्यसैले भारतको ऊर्जा सुरक्षामा सुधार आउँदा त्यसको अप्रत्यक्ष लाभ नेपाललाई समेत पुग्न सक्छ।
यदि भारतले विविध स्रोतबाट स्थिर तथा प्रतिस्पर्धी मूल्यमा तेल आयात गर्न सफल भयो भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने तीव्र मूल्यवृद्धिको असर नेपालमा तुलनात्मक रूपमा कम पर्न सक्ने सम्भावना रहनेछ।
यद्यपि ऊर्जा क्षेत्रमा दीर्घकालीन आत्मनिर्भरता हासिल गर्न नेपालले जलविद्युत्, विद्युतीय सवारी साधन तथा नवीकरणीय ऊर्जाको विस्तारलाई अझ तीव्र बनाउनुपर्ने आवश्यकता कायमै छ।
निष्कर्ष
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र कार्यवाहक राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिगेजबीचको भेट केवल दुई देशबीचको कूटनीतिक औपचारिकता मात्र होइन। यो भेट विश्व ऊर्जा बजारमा विकसित भइरहेको नयाँ शक्ति समीकरण, भारतको ऊर्जा सुरक्षा रणनीति तथा बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संरचनाको प्रतिविम्ब पनि हो।
होर्मुज संकट, मध्यपूर्वको अस्थिरता तथा विश्वव्यापी ऊर्जा प्रतिस्पर्धाका बीच भारतले भेनेजुएलासँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु भविष्यका चुनौतीलाई ध्यानमा राखेर गरिएको दीर्घकालीन रणनीतिक तयारीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
ऊर्जा सुरक्षाको युगमा एउटा सत्य झन् स्पष्ट हुँदै गएको छ— “जसले ऊर्जा सुरक्षित गर्छ, उसैले भविष्यको अर्थतन्त्र सुरक्षित गर्छ।” भारत–भेनेजुएला सम्बन्धको पछिल्लो अध्याय यही यथार्थको सशक्त उदाहरण बनेर उदाइरहेको छ।
