साँखु,काठमाडौँ ।नयाँ वर्ष २०८३ को अवसरमा मध्यपुर थिमिमा मनाइने ऐतिहासिक बिस्का जात्रा वैशाख २ गते विविध सांस्कृतिक र धार्मिक गतिविधिसहित भव्य रूपमा सम्पन्न भएको छ। जिब्रो छेड्ने जात्रादेखि ३२ खटलाई एकै स्थानमा राखी गरिने सिन्दुर जात्रासम्मका आकर्षक परम्पराले यस वर्षको उत्सवलाई विशेष बनाएको छ।
स्थानीय समुदाय मात्र नभई काठमाडौँ उपत्यकाभरिका श्रद्धालु तथा आन्तरिक–बाह्य पर्यटकको उल्लेखनीय सहभागिताले जात्राले सांस्कृतिक एकता र सामाजिक सद्भावको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। थिमी र बोडे क्षेत्र केन्द्रित यो जात्रा यस वर्ष पनि परम्परागत विधि, बाजागाजा र धार्मिक अनुष्ठानसहित चरम उत्साहका साथ सम्पन्न भएको हो।
खट जात्रामा जनसागर, नगर नै उत्सवमय
जात्राको मुख्य आकर्षणका रूपमा रहेको खट जात्रामा बिहानैदेखि मध्यपुर थिमिका टोल–टोलमा चहलपहल बढेको थियो। क्वलाखु बालकुमारीलाई केन्द्रमा राखेर सुरु भएको जात्रामा अष्टमातृका तथा विभिन्न गणेशका खटहरू नगर परिक्रमा गराइँदा पूरै क्षेत्र उत्सवमय बनेको थियो।
परम्परागत रूपमा ३२ वटा खट सहभागी हुने चलन रहे पनि व्यवस्थापन तथा प्राविधिक चुनौतीका कारण यस वर्ष करिब २३ वटा खट मात्र सहभागी भए। तथापि, श्रद्धा, उत्साह र सहभागितामा कुनै कमी देखिएन।
सिन्दुर जात्रा: रङ, रमाइलो र सद्भावको उत्सव
बिस्का जात्राको अर्को महत्वपूर्ण पाटोका रूपमा रहेको सिन्दुर जात्रा पनि हर्षोल्लासका साथ मनाइएको छ। देवतालाई खटमा राखी झिमे बाजा, धुस्याबाजा र तिमे बाजाको तालमा नगर परिक्रमा गरिँदा स्थानीय बासिन्दाले झ्याल, कौसी र छतबाट सिन्दुर छर्ने, फूल वर्षाउने र भगवानको स्वागत गर्ने परम्परा निभाएका थिए।
सहभागीहरूले एकअर्कामा सिन्दुर दल्ने, छ्याप्ने तथा नाचगान गर्ने प्रचलनले जात्रालाई अझ रंगीन बनाएको थियो। विशेषगरी बालकुमारीको खट परिक्रमा गर्दा देखिएको उत्साहले समुदायबीचको एकता र भाइचाराको सन्देश दिएको छ।
बोडेको जिब्रो छेड्ने जात्रा: आस्थाको चरम अभिव्यक्ति
यस वर्षको जात्राको सबैभन्दा आकर्षक र साहसिक पक्ष बोडेमा सम्पन्न ‘जिब्रो छेड्ने जात्रा’ रह्यो। उक्त परम्परा अन्तर्गत स्थानीय भक्त सुजन बाग श्रेष्ठले आफ्नो जिब्रो छेडेर नगर परिक्रमा गर्दै धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिएका थिए।
दैवी शक्तिप्रतिको अगाध विश्वास, आत्मसंयम र साहसको प्रतीकका रूपमा लिइने यो परम्पराले हजारौँ दर्शकको ध्यान आकर्षित गरेको थियो। नेपालकै मौलिक सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा रहेको यो जात्राले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत चासो बढाउँदै आएको छ।
गुठी परम्परामा चुनौती, तर समर्पण कायमै
सिवाटोलस्थित सिद्धि गणेशसँग सम्बन्धित गुठी परम्परामा भने समयसँगै चुनौती थपिँदै गएको छ। विगतमा २३ जना गुठियार रहेको उक्त गुठीमा हाल जम्मा ४ जना सक्रिय सदस्य मात्र बाँकी रहेका छन्।
संख्या घट्दै गए पनि उनीहरूको समर्पण भने प्रशंसनीय देखिएको छ। “गुठियार घटे पनि जिम्मेवारी बढेको छ, तर परम्परा जोगाउने हाम्रो अठोट कमजोर हुने छैन,” एक गुठियारले बताए।
सांस्कृतिक सम्बन्ध र निरन्तरता
यस जात्राले मध्यपुर थिमिलाई ललितपुर र बोडेसँग सांस्कृतिक रूपमा जोड्ने काम समेत गरेको छ। प्रत्येक संक्रान्तिमा पद्मपाणि लोकेश्वर (रातो मच्छिन्द्रनाथ) को पूजा तथा बोडेको नीलबाराही मन्दिरमा गरिने वार्षिक आराधनाले उपत्यकाभित्रको सांस्कृतिक एकता र ऐतिहासिक निरन्तरतालाई थप मजबुत बनाएको छ।
नयाँ पुस्तामा जिम्मेवारी हस्तान्तरणको चुनौती
सम्पूर्ण जात्रा शान्तिपूर्ण र व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न हुनुमा स्थानीय बासिन्दा, गुठियार, स्वयंसेवक तथा सुरक्षाकर्मीहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।
यस वर्षको बिस्का जात्राले फेरि एकपटक प्रमाणित गरेको छ कि समय परिवर्तन भए पनि नेपाली समाजमा परम्परा र संस्कृतिप्रतिको आस्था अझै बलियो छ। तर, आगामी दिनमा यी मौलिक परम्पराहरूलाई जोगाइराख्ने जिम्मेवारी नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।
सिवाटोलका सीमित गुठियारहरूले देखाएको समर्पणले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—संस्कृति जोगाउने काम संख्या होइन, प्रतिबद्धता र मनले निर्धारण गर्छ।
